Версэты Алеся Разанава



"Белорусские новости" ўжо пісалі пра тое, што ў Беларусі пабачыла свет новае літаратурна-мастацкае выданне "Дзеяслоў". З ласкі рэдакцыі "Дзеяслова" мы змесцім на нашым сайце некалькі твораў з яго першага нумара. А распачнем з версэтаў паэта Алеся РАЗАНАВА.



НА ГЭТАЙ ЗЯМЛI

Хто пытаецца ў мяне дарогу на ўсход,
хто — дарогу на захад...

Нiбы раздарожжа, я паказваю ўсiм, куды iсьцi, а сам застаюся на месцы —
на гэтай зямлi, пад гэтым небам,

занадта лёгкi для глыбiнi,
занадта цяжкi для вышынi,
занадта цэласны, каб падавацца
ў якi-небудзь бок...

Вось мая левая рука, вось — правая...
Я кладу зерне ў дол — i яно вырастае
ў дрэва:
на адной галiне ў яго сонца,
на другой — месяц,
рознагалосыя птушкi з усiх канцоў сьвету сьпяваюць на iм свае песьнi i ладзяць гнёзды...

Тут мой захад, i тут – усход.

---------------

ГАВОРКА САША

Мой аднагодак Гаворка Саша, задумаўшыся глыбока, сядзiць каля груды жалезнага лому, у жоўтай пожнi:
кашуля расхрысталася на iм,
ля скронi кроў запяклася...

— Саша, — я клiчу яго, — хадзем разам з усiмi, з намi!..

А ён не адказвае анiчога,
а ён застаецца на тым самым месцы,
а ён застаецца ў тым самым часе,
а ён застаецца на тым сьвеце,

дзiвячыся на дарогу, па якой адыходзяць усё далей яго аднагодкi.

----------------

ГЛIНЯНЫЯ ЧАЛАВЕЧКI

Зайшоўшы на загуменьне, накопваю глiны, мяшаю яе са сваёю сьлiнаю
i ляплю, што хоча ляпiцца само, — чалавечкаў.

Гэта — сусед Iван,
гэта — сусед Багдан,
гэта — бацька,
а гэта — мацi,
а гэта — я...

Прыходзiць на загуменьне сусед Iван, прыходзiць сусед Багдан, прыходзiць бацька, прыходзiць мацi, i дзiву даюцца, што я iх так добра зьляпiў.

— Аднак мы самi, — кажуць яны, — жывыя, а вось я н ы нежывыя, i калi ты iх не ажывiш, мы гэтаксама з часам станем такiя ж, як i я н ы...

Я стаўлю сваiх чалавечкаў на ногi,
адхукваю iх, бы яны закляклi,
упрошваю iх, каб яны ажылi...

Але ня чуюць мяне глiняныя чалавечкi
i не намерваюцца ажываць.

Пойдуць суседзi, пойдуць бацькi, а я
па-ранейшаму буду сядзець на тым загуменьнi,
i думаць,
i мучыцца,
i шкадаваць, нашто я наогул зьвязваўся
з глiнай.

* * *

Вобразы вабяць усьлед за сабой, але памкнуся за iмi — i iх растворыць прастора: магчыма, яны проста птушкi, якiя адводзяць таго, хто iдзе, ад сваiх затоеных гнёздаў.

Заблытаныя сьцежкi, якiя вядуць i на ўсход, i на захад, але на кожным кроку, усюды,
ад iх падымаецца стромкая вышыня, i, падымаючыся над сабою, становiцца розумам цела, i, падымаючыся над сабою, розум становiцца ўсёразуменьнем, якое, нiбы ваданосныя жылы, сабой насычае i жывiць кожнае слова i кожны крок.

Чалавек — гэта два чалавекi, як дзьве далонi, што лепяць суладна сьнежку цi перакiдваюць, каб утрымаць, жарыну: адзiн з iх — пачатак, другi — завяршэньне, адзiн з iх — выток, i другi — суток, адзiн з iх — прычына, другi
з iх — вынiк, адзiн з iх — пытаньне, другi — адказ, а памiж iмi цякуць, вынiкаючы з iх i ўпадаючы ў iх сусьветы.

Усё, што кранае мяне, падобнае на мяне.
Ня скончаны дзень тварэньня: зноўку i зноў вылеплiвае чалавек сваю лепшую долю.
Дзелiць мяне прастора, зьядноўвае час.
Калi чалавек сустрэнецца з чалавекам?
У безданi памяцi мглiцца бяссонны лiхтар.

Пачакай, памарудзь, адпусьцi жаданьне — i ты перастанеш быць часткай, нацэленай супраць усiх, i вернуцца да цябе тыя птушкi, якiя ня ловяцца, калi iх ловiш, якiя хаваюцца, калi iх шукаеш,
i ты пачуеш: у кожнай птушкi —
твой голас, i ўбачыш: у кожнай птушкi —
твой твар.

----------------

НА ДРУГI ГОД ВАЙНЫ

На другi год вайны ня вырасла жыта на полi, ня вырасла бульба, а вырасьлi лозы.

Узяўся я дзерцi з лозаў кару —
а яны з жалеза,
узяўся сякераю секчы лозы — стала з iх сыпацца на зямлю жалезнае зерне,
узяўся выкопваць лозы рыдлёўкай — стала выкопвацца з-пад каранёў жалезная бульба.

Хто будзе есьцi жалезнае зерне?
Хто будзе есьцi жалезную бульбу?

Кажа бабуля: вайна.
А я спрабую сам разгрызьцi тыя зярняты,
спрабую сам угрызьцi бульбiны тыя,
каб самому зрабiцца жалезным, нiбы вайна, i павыдзiраць жалезныя лозы з поля.

----------------

ДАЛЕЧЫНЯ

Далечыня падступае i адступае, i ўсюды замест яе застаю сутоньлiвую зямлю, засяроджаную ваду, шурпатыя дрэвы.

Я ў iх дапытваюся пра далечыню.

Кажа зямля: гэта — мой слых.
Кажа вада: гэта — мой зрок.
Кажуць дрэвы: гэта — нашае дыханьне.

Я паварочваюся наўкола.
Я магу быць адначасова толькi тут,
дзе стаю, дзе ўжо ёсьць.

Далечыня — мой страчаны рай: ён адлюстроўваецца снамi i мiражамi.

Я разаслаў у далечыню па розных кiрунках стрэлы, а стрэлы вяртаюцца,
цэлячыся ў мяне.

-------------------

ЛУЖЫНЫ

Зьбiраюцца парушэньнi.
Мяшаюцца поры года.
Як дым, па наўкольлi паўзе трывога.

У лужынах млее вада — а людзi ня вераць вадзе,
у лужынах грае сонца — а людзi ня вераць сонцу,
у лужынах плёхкаюцца аблокi — а людзi ня вераць аблокам.
Яны пазiраюць, куды ўжо зайсьцi немагчыма, — удалечыню.

Там, па дарозе, па лузе, ад лужы да лужы, пасьля дажджу, бягуць басаногай чародкаю дзецi, сьмяюцца, нагамi намацваюць неба, вясёлку, плыты аблок i не баяцца нiчога.

Гэта было да таго, як выпаў аднаго разу шкляны дождж,
гэта было да таго, як павыступалi з зямлi нажы ды iголкi,
гэта было да таго, як сьвет стаў раптам дарослым.

------------------

СЯРГЕЙ ЦЫГАН

Сябра майго маленства Сяргей Цыган стаiць на крутым пясчаным пагорку i
з левай рукi шпурляе ўгору каменьне.

Каменьне, што мы кiдаем заўзята, з падвойнаю моцай вяртаецца зноўку на дол, прымушаючы нас разьбягацца, хавацца, ўхiляцца...

Але Сяргей Цыган не сыходзiць з месца: яму няма ад чаго ўхiляцца, яму няма чаго асьцерагацца, — каменьне, што ён зашпурнуў угору, i застаецца там.

— На тое ён i Цыган,— мы
захапляемся i зайздросьцiм.— На тое
ў яго такая рука...

Мы пакiдаем потым пагоркi,
мы выпраўляемся потым дахаты,
кiруючыся на той двор, дзе жыве разам з мацi i меншай сястрою Сяргей Цыган — сярэдзiна нашай сябрыны.

А ўвышынi, над зямлёю, плывуць кудысьцi вялiзныя хмары,
i ў iх пагрозьлiва грукаюць камянi, якiя пазакiдаў на неба Сяргей Цыган са сваёй левай — шчасьлiвай сваёй — рукi.

------------------

АЛЁСЫ

Ад вёскi мала што засталося — адно некалькi хат са старымi людзьмi i яшчэ бальнiца.

Па вузкай стаптанай бальнiчнай лесьвiцы, прытрымлiваючыся за парэнчы, мы сходзiм унiз.

— Мне ўсё тут знаёма з маленства,— дзялюся сваiмi ўспамiнамi са сваёй спадарожнiцай.— Тут працавала, сюды прыехаўшы шчэ да вайны, акушэркаю мая мацi...

Яна глядзiць на мяне цiхмяным глыбокiм блакiтным паглядам.
— А я вось прыехала, — кажа яна, — сюды з далёкага сьвету, каб тут нарадзiць, каб у тым замежжы, дзе я цяпер жыву, прысутнiчала, гучала i цешыла мне душу iмя нашай вёскi —
А л ё с ы.

-----------------

МАЛЕНЬКIЯ НОЧВЫ

Нехта стукае ў дзьверы.
Я доўга, ня ведаючы, хто гэта стукае, не адчыняю, а калi адчыняю, бачу: стаiць за дзьвярыма бацька з маленькiмi ночвамi
ў руках.

Ён кажа: «Пакуль ты мне адчыняў,
я схадзiў пад царкву i ўзяў вось гэтыя ночвы, каб iмi стукацца ў дзьверы.
Цi помнiш ты гэтыя ночвы: ты ў iх купаўся, калi быў малым...»

Я гляджу на маленькiя ночвы i, нiбы ўва мне адчыняюцца нейкiя дзьверы, у iх пазнаю, што i помнiць ня помню, што згадваць ня згадваю i што ня мае нi вобразу, нi найменьня, а мае мяне
самога, —
с в а ё.

---------------

КЛАДКI

Мы iдзём па дрыгве.
Абапал тояцца прорвы, буяе жоўтая лотаць, тоўпяцца на куп’i пукi сiтнягу.

— Нашто шукаць сваёй згубы? — нам кажуць старыя людзi.— Прыйдзе час,
i яна сама, каго трэба, знойдзе.

Ня згубы, аднак, мы шукаем, а выйсьця — з жыцьця, што, не маючы мэты,
тулiцца ўскрай дрыгвянога бязьмежжа,
i хiба мы прычынай таму, што выйсьце
ў iм гэтак шчыльна зьяднанае са згубай,
а тое, што ёсьць, з тым, чаго няма?

Некалi па дрыгве былi пакладзеныя кладкi, i людзi тады разумелi, к у д ы жывуць, але даўно ўжо кладкi ўбiлiся ўглыб, засмакталiся прагнай дрыгвою,
i трэба цяпер iсьцi наўздагад.

Мы гразьнем, мы сумняваемся, мы вывяраем крокi, i калi раптам правальваемся ў згубную глыбiню, знаходзiм, гэтак жа раптам, апiрышча — страчанае, старое, аднятае, але ўсё роўна заўсёды прысутнае патаемна ў нашых адчайных памкненьнях, — к л а д к i.