Святлана Алексіевіч: ужо пачалася бітва за маленькую Беларусь

Чаму Алексіевіч адмовілася ўзначаліць Канстытуцыйны суд? Як так сталася, што Нобелеўская прэмія прынесла ёй заняволенне? Чым, на яе думку, скончыцца бітва за Беларусь? Пра свой шлях і свой час пісьменніца шчыра распавядае ў новым інтэрв’ю.

31 мая — дзень нараджэння першага беларускага лаўрэата Нобелеўскай прэміі Святланы Алексіевіч. Юбілей, 70 гадоў…

Святлана Алексіевіч нарадзілася 31 мая 1948 года ў Станіславе (зараз — Івана-Франкоўск, Украіна). Бацька — беларус, маці — украінка. Пазней сям'я пераехала у Беларусь.

Працавала выхавацелем, настаўнікам гісторыі і нямецкай мовы ў школах Мазырскага раёну, журналістам у газеце «Прыпяцкая праўда» ў Нароўлі. У 1972 годзе скончыла факультэт журналістыкі БДУ і пачала працу ў бярозаўскай раёнцы «Маяк коммунизма». У 1973-1976 гадах працавала ў «Сельской газете», в 1976-1984 гадах кіравала аддзелам публіцыстыкі часопіса «Нёман». У 1983 годзе стала сябрам Саюза пісьменнікаў СССР. З пачатку 2000-х гадоў жыла ў Італіі, Францыі, Германіі. З 2013 года стала жыве ў Беларусі.

8 кастрычніка 2015 года стала лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па літаратуры. Прэмія ўручана за «шматгалосае гучанне яе прозы і ўвекавечванне пакутаў і мужнасці».

Алексіевіч намінавалася на Нобелеўскую прэмію па літаратуры з 2002 года паводле рэкамендацыі Шведскага ПЕН-цэнтра за цыкл твораў «Галасы Утопіі» — гэта шэсць кніг: «У вайны не жаночы твар», «Цынкавыя хлопчыкі», «Зачараваныя смерцю», «Апошнія сведкі», «Чарнобыльская малітва» і «Час сэканд-хэнд».

Я люблю слухаць Святлану Аляксандраўну. Ад самага пачатку, ад першай сустрэчы сакавіцкім днём 1991 года: тады толькі пачынаў займацца журналістыкай, і аднымі з першых былі шмат у чым вызначальныя знаёмствы з ёю і Васілём Быкавым...

Зрэшты, мы даўно ўжо не гутарылі «пад запіс», бо пасля Нобелеўскай прэміі жыццё пісьменніцы — у незлічоных вандраваннях па ўсім свеце. Тым не менш, вярнуўшыся ў маі дадому на кароткі час, яна знайшла час для інтэрв’ю…

— Святлана Аляксандраўна, вы неяк сказалі ў адным даўнім інтэрвю: «Усё-ткі я думаю, што нас робіць час. Калі б не Гарбачоў, не перабудова, ляжала б кніга ў мяне ў стале. А тады быў дзіўны час. Я памятаю, як памяняліся твары людзей, нават пластыка натоўпу была іншая. І колькі было новых імёнаў, слоў і пачуццяў! Іншая справа, што да новага часу трэба быць гатовым. Я апынулася патрэбным чалавекам і ў патрэбны час. Гэта быў мой час». У гэтай сувязі пытанне: ці верыце вы ў фатальную непазбежнасць наканаванага нам лёсам?

— Я, вядома, фаталіст, але не ў такім сэнсе. І на ніякае месіянства не хварэю. Проста лічу, што так ужо супала, што я змагла зрабіць гэтую працу.

— Вы яшчэ прызнаваліся, што аднойчы думалі зехаць з краіны — пасля гісторыі з ГКЧП, калі здарыўся судовы скандал вакол вашых «Цынкавых хлопчыкаў», таму што, як сказалі, было зразумела, што чакае вас...

— Я ніколі не хацела з’ехаць назаўжды — толькі часова. І зусім па іншай прычыне. Тады яшчэ праходзілі дэманстрацыі, падчас якіх міліцыянтам разбівалі галовы. І, памятаю, я зайшла ў Саюз пісьменнікаў, дзе былі Зянон Пазьняк і некалькі нашых пісьменнікаў, адзін з якіх сказаў захоплена: «Святлана, ты ведаеш, як цякла кроў у гэтых міліцыянтаў!..»

Я была ў жаху. У жаху ад таго, што пісьменнікі могуць радавацца пры выглядзе крыві. «Гэта нават горш, чым у Дзям’яна Беднага!» — падумала я. І зразумела, што барыкада — гэта вельмі небяспечнае месца для мастака: ты бачыш толькі мішэнь, а жывога чалавека — не. І каб захаваць нармальны зрок, вырашыла на нейкі час выйсці з гэтага круга…

Ніхто тут з аўтаматам Калашнікава за мной не бегаў, хоць тэлефанавалі і пагражалі. Але гэта ўсе перажылі, не я адна... Таму я з’ехала, каб проста застацца пісьменнікам.

— А што менавіта за пагрозы былі?

— Гаварылі, напрыклад, што можа прыбіць нейкі «афганец»-вар’ят...

— Вам не было страшна ў той час?

— Вядома, было. І раілі, каб я ўвесь час хадзіла з сябрамі, як з аховай. Але тут я якраз была фаталістам і казала: «Колькі разоў мы былі сведкамі, што людзі хадзілі з аховай, і іх усё роўна забівалі!..» Гэта мая прафесія, і доля рызыкі закладзена ў гэтай прафесіі.

Да таго ж, што тычыцца афганскага руху, майце на ўвазе, што там было шмат розных плыняў: хтосьці прымаў мае кнігі, хтосьці не прымаў і лічыў: «Мы — героі, а яна зрабіла з нас злачынцаў!» Я проста апынулася на вастрыі...

Памятаю, калі ішоў суд над маёй кнігай, прыйшоў святар айцец Віталь. Ён сказаў маці, якія крычалі і абражалі мяне: «Маці, супакойцеся! Яна ж мае рацыю, яна хоча сказаць, што і тыя маці таксама плачуць!» І жанчыны кінуліся на яго і сталі зрываць крыж, а потым хадзілі да Філарэта і гаварылі, які ён здраднік, гэты айцец Віталь. А мне сказалі, што паставілі свечку і заламалі яе... Такі ўжо быў час…

Але вы ведаеце, я ўсё-ткі выхавана рускай літаратурай — выгадаваная ў тым духу, што свой шлях трэба прайсці да канца і трэба сумленна рабіць сваю справу...

І калі была на вайне ў Афганістане... Я ж не суперменша... (Усміхаецца.) І не рабіла ніколі з сябе ні суперменшу, ні ахвяру. І мне было цяжка і страшна бачыць, як лыжкай збіраюць тое, што засталося ад людзей, каб хоць ДНК маці паслаць. Я там нават адзін раз страціла прытомнасць... А потым трэба было прыехаць і яшчэ пісаць пра гэта. І трэба было некалькі разоў праслухаць касеты — я ж запісы сама здымала, бо калі людзі ўзбуджаны, яны гавораць так адрывіста, што ні адна машыністка не зразумее... Але гэта таксама была мая праца.

Святлана Алексіевіч з малодшай сястрой, якая раптоўна памерла ў 34 гады.

— Вы звычайна гаворыце, што калі б не было кнігі «Я з вогненнай вёскі…» Алеся Адамовіча, Янкі Брыля і Уладзіміра Калесніка, наўрад ці адбыліся б і вы як пісьменнік. І, кажучы, што вам пашанцавала з настаўнікамі, кожнага разу называеце Адамовіча і Быкава. Вам іх не хапае, вашых настаўнікаў? І чыя ўвогуле адсутнасць для вас яшчэ адчувальная?

— Ну, вядома, гэтых людзей не хапае, але не толькі мне, але і, па-мойму, усім нам... А чыё яшчэ знікненне для мяне адчувальнае?.. Тады, падчас перабудовы, шмат было такіх людзей — гэта і Юрый Афанасьеў, і Дзмітрый Ліхачоў, але я хутчэй гаварыла б не персаніфікавана, а пра нейкі вобраз таго новага часу ў асобах.

— Дарэчы, у розных публікацыях згадваюцца розныя імёны, таму хацеў бы ўдакладніць: хто менавіта дапамог тады, хто пазычыў грошы, каб вы маглі працаваць над першай кнігай? Зразумела, што Быкаў і Адамовіч...

— Яшчэ Эдзя Агняцвет і Віктар Каваленка.

— Вы самі да іх звярталіся і ваша просьба не выклікала здзіўлення?

Я ўсё-ткі выхавана рускай літаратурай — выгадаваная ў тым духу, што свой шлях трэба прайсці да канца і трэба сумленна рабіць сваю справу...

— Не, яны вельмі добра, па-сяброўску рэагавалі. А прасіла сама, паколькі гэта было складана па тых часах: аўдыякасеты было не дастаць, дыктафоны ж каштавалі вельмі дорага, і, вядома, грошай на гэта ў мяне не было. Аднак я потым усё, вядома, вярнула.

— Цяпер жа вы самі нярэдка дапамагаеце і звычайным людзям, якія апынуліся ў бядзе, і літаратарам, прычым абсалютна бескарысліва і рэдка калі афішуючы гэта (дый то звычайна пад націскам журналістаў). Дапамаглі, напрыклад, Андрусю Горвату. Яго кніга «Радзіва Прудок» летась стала, без перабольшання, літаратурнай сенсацыяй, якую нават цяжка, немагчыма з чымсьці параўнаць. Але як вы даведаліся пра Горвата?

— Мы з Машай (Марыяй Вайцяшонак, пісьменніцай і сяброўкай Святланы Алексіевіч. — С. Ш.) чыталі яго ў інтэрнэце, гэта было вельмі цікава. І было відавочна, што яму цяжка жыць, таму я больш за год яму дапамагала.

Вы ж незнаёмыя, і з боку Горвата не было прапановы пазнаёміцца? Гэта, відаць, таму што ён інтраверт…

— Ну так, ён, напэўна, такі... Можа, калі-небудзь мы і пазнаёмімся, але, разумееце, мяне гэта не цікавіць — я лічыла патрэбным дапамагчы яму і дапамагла.

— Аднак хацелі б пазнаёміцца?

— Так, з задавальненнем бы... Думаю, калі-небудзь гэта здарыцца.

— Апошнім часам у інтэрв’ю вы вылучаеце два імя ў сучаснай беларускай літаратуры — Віктара Марціновіча і Альгерда Бахарэвіча. І адразу само сабой паўстае пытанне: чаму толькі іх?

— Гэта не значыць, што астатнія горшыя. Я проста кажу, што гэтыя два імя — адкрыццё для мяне апошніх гадоў.

— Але вы ж, напэўна, разумееце, што калі нобелеўскі лаўрэат кагосьці вылучае, да гэтага пісьменніка адразу павышаецца ўвага.

— Не думаю. (Смяецца.) Я ж таксама проста чытач. І вось гэтыя два чалавекі мне, як чытачу, цікавыя. А іншыя... Можа, таму, што гэта людзі з майго пакалення, і я прыблізна ведаю круг іх ідэй, таму і не рэагую так востра. А вось гэта ўжо новае пакаленне з новымі ідэямі і ўяўленнямі пра свет і пра мастацтва. Новае пакаленне, якое спрабуе знайсці новыя адказы. Таму гэта мне і цікава.

— А Алесь Разанаў?

— Ён з майго пакалення. Акрамя гэтага, я ў свой час захаплялася Уладзімірам Дубоўкам. А ў 1920-я гады беларуская літаратура ажыццявіла сапраўдны еўрапейскі прарыў, але ўсё потым было знішчана НКУС. І вось паколькі я чытала аўтараў 1920-х, для мяне не было такім ужо адкрыццём тое, што было ў літаратуры пазней.

— А вы дапамаглі Ганне Севярынец у выданні яе кнігі «Уладзімір Дубоўка. Ён і пра яго» з-за Дубоўкі або з-за Севярынец, якая сама звярнулася да вас з просьбай пра дапамогу?

Я ўвогуле лічу, што літаратурны шлях і наогул шлях мастацтва — гэта заўсёды самотны шлях. Я не веру ў тусовачную хаду гісторыі.

— З-за Дубоўкі, паколькі ён яшчэ ў студэнцкія гады вельмі ўразіў мяне.

— І фінансава забяспечылі летась і сёлета літаратурную прэмію імя Алеся Адамовіча Беларускага ПЭН-цэнтра зноў жа з-за імя Адамовіча?

— Так, бо гэта мой настаўнік. А па-другое, прэмію даюць за сумленнасць у літаратуры і за маральную велічыню, а гэтыя паняцці для сённяшняй літаратуры па-ранейшаму важныя.

— Увогуле, ці ёсць у вас адчуванне пераемнасці літаратурных пакаленняў? Ці ўзнікала калі-небудзь адчуванне, пра якое аднойчы Пімен Панчанка казаў Рыгору Барадуліну: «Калі мы пойдзем, вы адразу адчуеце, як пастарэлі»?

— Ды не, у мяне такога адчування ніколі не было.

— То-бок у вас не было ўзаемасувязі са старэйшым пакаленнем?

— Не сказала б. Я была ўжо з іншага пакалення, і мяне цікавілі крыху іншыя рэчы — экзістэнцыйныя: куды чалавек сыходзіць, у чым сэнс смерці? як чалавек не вар’яцее, забіваючы іншага чалавека?.. Разумееце, ідэя ўжо не пераважала нада мной, як над тым пакаленнем, і не таму, што я такая вось, а таму што проста была з іншага часу…

І ў мяне ніколі не было адчування, што вось гэты чалавек — мой старэйшы таварыш. Не, у мяне заўсёды было пачуццё суседства з чалавекам, якому блізкія і цікавыя тыя рэчы, якія блізкія і цікавыя мне. Але проста ён ведае больш. Толькі так.

1964 год, выпускны дзясяты класс Капаткевіцкай сярэдняй школы (Петрыкаўскі раён)

— Вельмі мне да душы гэтае ваша азначэнне — «сусед па часе».

— Так-так. Але гэта не маё — гэта Трыфанаў. Яно трошкі інакш у яго гучыць, аднак сэнс такі.

— Але і ў сваім літаратурным пакаленні вы...

— Адзіночка. Я ўвогуле лічу, што літаратурны шлях і наогул шлях мастацтва — гэта заўсёды самотны шлях. Я не веру ў тусовачную хаду гісторыі.

Усё роўна калі будзем гаварыць пра пэўны час, мы назавем толькі асобныя імёны, а ўсе гэтыя тусоўкі — гэта нейкі фон эпохі, не больш за тое... Так што не, мне ніколі не хацелася быць у нейкай тусоўцы. Тым больш што тыя рэчы, якімі займаешся (пры ўмове, вядома, што займаешся сур’ёзна), трэба прадумваць павольна, ціха, у адзіноце. Сур’ёзная праца заўсёды праходзіць у адзіноце.

— І ў гэтым выпадку, відаць, можна гаварыць у тым ліку пра ўнутраную свабоду. Але якім будзе асабіста вашае яе вызначэнне?

— Калі ты здольны задумвацца пра галоўныя, сур’ёзныя рэчы і сам здольны знаходзіць адказы. І калі над табой нічога не вісіць і нішто не пераважае. Аднак недастаткова аднаго толькі генетычнага пачуцця свабоды — не, гэта, вядома, важна, гэта аснова, але добра яшчэ, калі і час вам таксама дапамагае. У гэтым сэнсе мне, безумоўна, 1990-я гады дапамаглі.

— Вы некалі сказалі, што 1990-я гады — самы цудоўны час вашага жыцця. Але хіба не 1980-я, калі вы і ўваходзілі ў літаратуру?

— Я не сказала б, што гэта асабіста мой час — гэта, хутчэй за ўсё, час майго пакалення.

— Відаць, больш правільна гаварыць пра мяжу 1980–1990-х гадоў?

— Так, гэта быў самы цікавы час, калі здавалася, што зараз мы ўвойдзем у свет і будзем як усе, што нас чакае іншае жыццё.

— Між тым, вядома, якую ролю адыграў ў вашым лёсе загадчык аддзела прапаганды і агітацыі ЦК КПБ Савелій Паўлаў. Але я вось падумаў: паколькі ў вас ёсць перасячэнні ў часе і ў літаратуры з Васілём Быкавым і Алесем Адамовічам, магчыма, сумна вядомыя цэкоўскія работнікі Уладзімір Сеўрук і Іван Антановіч сыгралі негатыўную ролю не толькі ў іх жыцці, але і ў вашым?

— З Сеўрукам я не сустракалася. У яго быў паядынак з Адамовічам. Што тычыцца Антановіча — таксама. Ён, як нейкі гогалеўскі персанаж, хоць дзесьці і мільгаў, але я з ім не сутыкалася. А вось з Паўлавым у мяне сапраўды звязана гісторыя…

Была ў мяне такая кніга — «Я з’ехаў з вёскі…», першая спроба зрабіць нешта ў гэтым жанры. Гэта было яшчэ да знаёмства з Адамовічам. Мяне ўжо тады цягнула запісваць людзей. І ў мяне тут рыхтаваўся да друку нарыс, але яго знялі з часопіса, і я даслала яго ў «Новый мир». Аднак нейкім чынам пра гэта даведаліся ў нашым ЦК — гэта ўвогуле загадкава, як працавала тая сістэма! І мяне выклікаў Паўлаў.

Калі я ўвайшла, ён нават прыўстаў — відаць, думаў, што з’явіцца такая мажная антысаветчыца (смяецца), а прыйшла маладая істота зусім невялічкага росту! І хоць спачатку ён быў настроены агрэсіўна, але стаў гаварыць даволі міралюбна, нібы павучаючы мяне: маўляў, я не так разумею, не так пішу, што рэмаркізм не пройдзе — увесь набор савецкіх штампаў. А скончылася ўсё тым, што ён сказаў: «Забіраеш свой нарыс і праз два месяцы прыходзіш з новым варыянтам».

І вось я ўстаю і гавару: «Як вы сабе гэта ўяўляеце? Я ўсё жыццё ішла да таго, каб напісаць менавіта так, як напісала. І вы хочаце, каб за два месяцы я стала іншым чалавекам?» Паўлаў адказаў: «Ідзі і падумай». Я і пайшла. І, вядома, нічога не перапісала. Скончылася ж гэтая гісторыя тым, што я сышла з «Нёмана».

Масква, 1985 год

— Памятаю, як вы распавядалі, што дарэмна спрабавалі тады знайсці падтрымку ў Саюзе пісьменнікаў.

— Так, я раптам убачыла баязлівая пакаленне. Гэта была ашаламляльная баязлівасць... Ніхто па-сапраўднаму не ўнікаў у сутнасць маёй справы, яны нібы між іншым размаўлялі са мной... Гэта была непрабіўная савецкая сістэма.

— Між іншым у сувязі з упрыняццем вас мне даспадобы рэакцыя Міхаіла Гарбачова, які шчыра здзівіўся, упершыню ўбачыўшы вас: «Гэта ты, такая маленькая, такі-ія кнігі напісала?!»

— А, так-так-так! (Смяецца.) Гэта было надзвычайна! Гарбачоў, дарэчы, паводзіў сябе вельмі па-сяброўску. Але ж тады ён ужо не быў генеральным сакратаром.

— І пра што вы гаварылі?

— Гэта была яго лекцыя ў Сарбоне на тэму экалогіі. Я прыйшла паслухаць і задала пытанне, звязанае з Чарнобылем. Гарбачоў сказаў: «Ты думаеш, што я не чытаў твае кнігі? Ды я чытаў!..» Аднак, мяркую, ён таксама належаў да тыпу палітыкаў-неінтэлектуалаў, хоць і з добрым палітычным чуццём.

— А ці праўда, што Станіслаў Шушкевіч прапаноўваў вам пасаду старшыні Канстытуцыйнага суда?

— Праўда. Але я адказала, што час самадзейнасці прайшоў, і трэба або станавіцца палітыкам, або заставацца пісьменнікам. Я лічу, што я — пісьменнік, таму пра якую самадзейнасць магла ісці гаворка?

Палітыка — справа сур’ёзная ў гэтым свеце. Вы ж бачыце: і без таго намі пасрэднасці кіруюць!..

— Але калі яшчэ вярнуцца да папярэдняй размовы — ці былі вы знаёмыя з Уладзімірам Караткевічам?

— Не, усё-ткі гэта быў іншы свет. Я ж была траўмаваная тэмай вайны і міру. Таму Адамовіч і Быкаў былі мне бліжэй. Аляксандр Міхайлавіч быў блізкі найперш дзякуючы сваёй еўрапейскай шырыні. Вельмі цікава было слухаць, што ён гаварыў пра Талстога, пра Дастаеўскага... Я не аднойчы ўжо паўтарала гэтую думку Купрына: ёсць людзі больш таленавітыя за свой розум і ёсць людзі, разумнейшыя за свой талент. Адамовіч належаў да другога тыпу.

— Вы ж Адамовічу паказвалі першы, працоўны варыянт кнігі «У вайны не жаночы твар»?

— Не, ніякага працоўнага варыянта не было — быў толькі адзін варыянт. Я кіравалася натхненнем і не магла ні з кім раіцца. Разумееце, як гэты жанр працуе: спачатку з’яўляюцца асобныя кавалачкі, і пра што вы будзеце раіцца? Кніга ўзнікае тады, калі ўсё ўжо зроблена. І калі я паказала яе Адамовічу, яго рэакцыя была цікавая — ён сказаў: «Як добра, што гэта зрабіла жанчына, а не я, мужчына. Мне ў галаву не прыйшло б пра многія рэчы спытаць!»

Памятаю яшчэ, што калі кніга выйшла, у нас з Адамовічам адбылася сур’ёзная размова. Рэч у тым, што ў той час якраз здарыліся ваенныя падзеі на востраве Даманскі. Тады і высветлілася, што першы пераклад кнігі быў зроблены на кітайскую мову, і тыя, хто ваяваў на Даманскім, чыталі маю кнігу — гэта была такая прапагандысцкая праца, бо там ваявалі жаночыя батальёны. Памятаю, я патэлефанавала Адамовічу і сказала, што трэба сустрэцца. «Гэта жахліва, — казала я. — Атрымліваецца, што напісанае табой супраць вайны нібы служыць вайне!» Але Адамовіч адказаў: «Гэта нам ужо не належыць».

— «Нам не дано предугадать…»

Палітыка — справа сур’ёзная ў гэтым свеце. Вы ж бачыце: і без таго намі пасрэднасці кіруюць!..

— Так. Ён яшчэ гаварыў пра іншае: «Мне падабаецца, як у вас дэталі працуюць. Чалавек шырэй за любую ідэю, і дэталі чалавечага жыцця важней за ідэю. І вы самі вольныя ад ідэі».

— Каб падвесці тут нейкую рысу, хачу задаць яшчэ адно пытанне, хоць вы, па сутнасці, ускосна адказалі на яго. Ва Уладзіміра Някляева ёсць цыкл «Знакі прыпынку», дзе адзін з маіх любімых запісаў такі: актрыса Ранеўская тэлефануе раніцай Ахматавай і кажа, што ёй прысніўся Пушкін. «Зараз жа еду», — адказвае Ганна Андрэеўна. «Калі мроіць нейкую супольнасць, трызніць нейкім (паэтавым над побытавым) узроўнем адносін, дык гэтакім», — так завяршае Някляеў свой запіс. А вы калі-небудзь марылі пра такі ўзровень пісьменніцкіх і ўвогуле чалавечых стасункаў?

— Гэта такая паэтычная метафара… Ведаеце, мне зусім не блізкі гэты рамантызм Някляева. Вось калі казаць, з кім бы з людзей мінулага мне хацелася б паразмаўляць... Я займаюся «гутаркавым» жанрам і таму добра ўяўляю, якая гэта была б інтэлектуальная асалода прачытаць, напрыклад, запіс размоў Пушкіна з сябрамі!.. Ці Шклоўскага... або Алешы... Прычым гутаркі менавіта пісьменніцкія, а не пра Сталіна — як мы пра Лукашэнку без канца гаворым!..

А з кім бы мне самой хацелася пагутарыць? З многімі... Калі назваць тых, хто паўплываў на мяне (гэта было яшчэ да кнігі «Я з вогненнай вёскі…», якая і стала штуршком для мяне), то, вядома, «Былое і думы» Герцэна, вось гэтая кніга найперш на мяне паўплывала. Потым яшчэ Фядорчанка з яе «Народам на вайне»… Увогуле, многія рэчы вялі мяне... Скажам, я вельмі шмат чытала і чытаю філасофскай літаратуры. Таму як суразмоўцы мяне нават больш цікавяць філосафы.

Святлана Алексіевіч з Уладзімірам Някляевым і Уладзімірам Арловым.

— Між тым прыгадваецца, што калі неўзабаве пасля прысуджэння Нобелеўскай прэміі вас ушаноўвалі ў Палацы Рэспублікі, вы сказалі Уладзіміру Арлову, што ўспамінаеце вашы размовы за келіхам віна і сумуеце па тых часах...

— Справа ў тым, што знікае дух маёй роўнасці з маімі сябрамі. Я ўсведамляю, што цяпер заўсёды буду стаяць асабняком.

— Гэта значыць, апынуліся на педэстале без свайго жадання?

— Так, без майго жадання. І прыкрасць у тым, што цяпер я ніколі не змагу быць вольнай. І засталіся цалкам у мінулым тыя часы, калі мы пілі віно, рагаталі і гутарылі пра ўсё на свеце.

— Пасля Нобеля так усё кардынальна змянілася?

— Цяпер больш складана быць незаўважнай.

— Ці можна сказаць, што гэта перыяд вашых «медных труб»?

— Ды не, Сярожа, не трэба гэтых слоў... Хоць гэта, вядома, выпрабаванне, таму што я чалавек адзіноты і не люблю публічнасць, яна мне не цікавая.

— Тым не менш вымушаны ездзіць па свеце і выступаць.

— Так, але ўрэшце свет жа цікавы…

— Падчас працы над кожнай кнігай вы збіраеце мноства аповедаў, але, як разумею, большасць з іх не трапляе на старонкі вашых твораў. На вас за гэта не крыўдзяцца?

І прыкрасць у тым, што цяпер я ніколі не змагу быць вольнай. І засталіся цалкам у мінулым тыя часы, калі мы пілі віно, рагаталі і гутарылі пра ўсё на свеце.

— Крыўды бываюць, але ёсць законы мастацтва, яны даволі жорсткія. Напрыклад, з пункту гледжання мастацтва, аднолькава цікавыя і ахвяра, і Сталін. І з пункту гледжання мастацтва, трэба зрабіць пэўны выбар, каб кніга стала сапраўды творам мастацтва, а не проста кучай матэрыялу. Гэты хаос трэба перайначыць дакладна гэтак жа, як Радэн з кавалка мармуру ствараў свае вобразы... Так што крыўды я разумею, але ёсць пэўныя правілы. Ды і ў адваротным выпадку ў мяне было б не пяць тамоў, а сто пяць! І які быў бы сэнс у гэтым?

— І ў выніку гэтага выбару і ўзнікае тая самая літаратура, у якой вам часам адмаўляюць, называючы вашу працу ўсяго толькі журналістыкай…

— Сёння настолькі змяняюцца музыка і жывапіс, што дзіўна, чаму літаратуры адмаўляюць у ссоўванні жанраў? Чаму гэта не можа быць літаратурай? Гэта проста гаворыць пра тое, што руская і беларуская літаратуры жывуць у зачыненых сістэмах і па-ранейшаму не адкрытыя свету.

— Аднак у гэтым сэнсе вас больш крытыкавалі не тут, а...

— У Маскве. У Маскве больш...

— Але вось, напрыклад, бязмерна паважаны мной Аляксандр Мікалаевіч Сакураў, выступаючы ў вашым «Інтэлектуальным клубе», назваў Вас вялікай пісьменніцай. Да таго ж ён неяк сказаў, што вялікія пісьменнікі патрэбны заўсёды, бо толькі яны могуць нас выратаваць, менавіта яны ствараюць каўчэгі. Цяпер жа сітуацыя вельмі цяжкая, бо адбылася змена часоў, і вось гэтых людзей папросту няма. Больш за тое, іх не проста няма — маштабныя асобы грамадствам увогуле не запатрабаваныя. Тое ж, па сутнасці, сцвярджаеце і вы, калі гаворыце, што мы жывём у эпоху дыктатуры маленькага чалавека. Аднак які ваш прагноз...

— Сярожа, я адразу скажу, што прагназаваць сёння няма сэнсу, бо ніводны прагноз ужо гадоў дваццаць не спраўджваецца. Мы не ў стане, зыходзячы з нашага часу, прадбачыць нават найбліжэйшую будучыню — настолькі змяніліся хуткасці і формы сувязі чалавека і тэхнікі, такі адбыўся вялікі адрыў ад старой культуры і выхад да культуры новай і нам зусім невядомай... Так што прагназаваць — гэта як мінімум наіўна.

— У такім выпадку іншыя «астралагічныя» пытанні апушчу...

(Усміхаецца.) Вядома, бо няма сэнсу.

— За выключэннем аднаго. Той жа Аляксандр Сакураў, выступаючы ў вашым «Інтэлектуальным клубе», не сумняваўся, што будучыня Беларусі — у Еўрасаюзе, прычым адбудзецца гэта, па яго словах, вельмі хутка...

— Так, я таксама ў гэта веру. Я веру, што Беларусь будзе ў Еўрасаюзе. І зразумела чаму — у свеце ідзе супрацьстаянне з Расіяй, якая пайшла, як цяпер вобразна кажуць, назад да Сярэднявечча. І, вядома, гэта напалохала ўвесь свет. Таму цяпер і пачнецца, ужо пачалася бітва за маленькую Беларусь. Гэтая бітва — пакуль паддыванная — ужо ідзе. А чым яна скончыцца — невядома. Гэта будзе залежаць і ад палітычнай волі кіраўнікоў, і, можа быць, ад нейкай выпадковасці. Але галоўнае, каб не было крыві.

Так што такі варыянт — калі Беларусь будзе ў Еўрасаюзе — магчымы. І, з майго пункту гледжання, быў бы пажаданы.

— Але ці звязваеце вы нейкія надзеі з новай беларускай апазіцыяй, тымі маладымі хлопцамі, якіх пасля святкавання 100-годдзя БНР часам называюць «менеджарамі ад апазіцыі»?

— Я думаю, сітуацыю зменяць менавіта яны. З імі звязана будучыня, з гэтымі новымі людзьмі з ужо новым мысленнем... Усе нашы ранейшыя барыкадныя ўяўленні аказаліся пасткай для старой апазіцыі. Гэта ўсё тыя ж ідэі...

І той жа набор імёнаў.

— Хоць гэта і годныя людзі, якія шмат пацярпелі.

І прыкладаў стаіцызму тут таксама звышдастаткова.

— Так, але хада гісторыі — рэч вельмі жорсткая. Прыйшоў новы час новых людзей. З імі, думаю, і звязана будучыня.

Ужо пачалася бітва за маленькую Беларусь. Гэтая бітва — пакуль паддыванная — ужо ідзе. А чым яна скончыцца — невядома. Гэта будзе залежаць і ад палітычнай волі кіраўнікоў, і, можа быць, ад нейкай выпадковасці. Але галоўнае, каб не было крыві.

— Але вось усё той жа Сакураў, вядома, мае рацыю, калі кажа, што ўлада размаўляе не на гуманітарнай мове, а на звыклай для яе мове гвалту. І адзінае спадзяванне — гэта калі з’явіцца хтосьці, у каго будзе ўплыў на першых асоб дзяржавы, і гэтыя людзі здолеюць пераканаюць, прымусяць кіраўнікоў краіны памяняць стыль паводзін. На ваш погляд, ці сапраўды гэта адзіны варыянт не тое што змяніць — хоць бы паспрабаваць на нешта паўплываць?

— Я лічу, што гэта рамантызм чыстай вады. Калісьці адзін чалавек таксама пераконваў мяне, што я павінна сустрэцца з Лукашэнкам, што на яго трэба ўплываць...

— І ход гісторыі пацячэ інакш!

— Так-так... (Усміхаецца.) Але я не такая наіўная. Я думаю, што рух гісторыі залежыць ад мноства супадзенняў мільёнаў воль. Як казаў Талстой, спачатку адбываецца назапашванне нябачнай нам энергіі, і толькі потым ідуць змены.

— Зрэшты, трэба заўважыць, што і Аляксандр Мікалаевіч сам сабе пярэчыў, бо далей гаварыў пра праблему іншага роду. Ён распавядаў, што Ельцын не аднойчы прапаноўваў яму кіраўнічыя пасады, аднак Сакураў адказваў: «Я не буду падпарадкоўвацца вам. Я не буду сустракаць вас у аэрапорце, я не буду змахваць пыл з вашых падноскаў. Гэта проста немагчыма: стаць часткай чынавенскага механізму ў тым выглядзе, у якім гэта існуе ў сучаснай Расіі». І дадаваў: «Я думаю, што многія людзі, якія маглі б стаць на чале нашага грамадства і працаваць на славу, на карысць, не могуць дапусціць такога маральнага прыніжэння». І сапраўды, хто з гуманітарыяў, з інтэлектуалаў змог бы быць з імі разам? Вось і вы, Святлана Аляксандраўна, вядома, не пагадзіліся б.

— Не, справа ў тым, што палітыка сам па сабе мне ніколі не была цікавая. Рэчы мне цікавыя на іншым узроўні — ірацыянальным, экзістэнцыйным. Бо жыццё — гэта дзіўная і загадкавая рэч, не зразумелая нам цалкам: што такое чалавек? хто мы? навошта мы тут і якім чынам? і навошта гэтыя пакуты?.. Гэта ўсё такія глыбокія пытанні, і вы можаце ўявіць побач з імі палітычныя лозунгі? Гэта зусім розныя мовы! І, вядома, мне значна бліжэй гуманітарная мова.

— А калі паставіць пытанне шырэй, то, відаць, варта ўспомніць, што вы яшчэ трыццаць гадоў таму падпісалі сваю кнігу Алесю Адамовічу наступным чынам: «Часам здаецца, што мастацтва зусім бяссільнае». Не буду пытацца, што вы цяпер думаеце пра гэта...

— Я тое ж самае думаю — часам здаецца, што слова бяссільнае, асабліва сёння. Няма новых ідэй, нейкая электрычнасць сышла са слоў. Ва ўсялякім выпадку ў мяне такое адчуванне. І калі кажуць: «Нас не чытаюць», абвінавачваючы ў гэтым каго заўгодна, апроч сябе, я думаю, што найперш мы самі вінаватыя — нешта нам не ўдаецца сказаць, злавіць, ухапіць у гэтым часе.

Таму... таму трэба спакойна рабіць сваю справу. А раптам атрымаецца адшукаць гэтыя словы?.. Добрая пісьменніцкая праца таксама неабходная. Можа, яна паслужыць падставай, падмуркам для людзей будучыні, якія змогуць зрабіць больш, чым мы.

Я ўвогуле лічу, што не трэба перабольшваць уласнае значэнне. Трэба заўсёды спакойна ставіцца да сябе і не думаць, што ты так ужо шмат зрабіў. Тым больш што і час нам дастаўся такі... Мы жывём нібы на абломках, і зрабіць нешта цэльнае з усяго гэтага пакуль што нікому з нас не ўдаецца — ні палітыкам, ні пісьменнікам. Я гавару зараз пра ўсіх нас, а не пра сябе — я не хварэю на ўласную веліч.

 

 

Фота Сяргея Шапрана і з асабістага архіва Святланы Алексіевіч (друкуюцца з яе дазволу)




Оставьте комментарий (0)
  • Кликушество детектед.
  • Мысли умных людей всегда вызывали непонимание у людей глупых.
  • Любой пациент психушки это знает:)
  • Как быстро у неё меняется мнения и высказывание, слова 1977 года, не совпадают с нынешними. Значит, это кому то выгодно.
  • Как быстро у неё меняется мнения и высказывание, слова 1977 года, не совпадают с нынешними. Значит, это кому то выгодно.
  • Как быстро у неё меняется мнения и высказывание, слова 1977 года, не совпадают с нынешними. Значит, это кому то выгодно.
  • Больно им будет смотреть на развал националистических идеалов, жизнь их прошла зря.
  • Больно им будет смотреть на развал националистических идеалов, жизнь их прошла зря.
  • Больно им будет смотреть на развал националистических идеалов, жизнь их прошла зря.
  • ЕС переживает системный кризис. И потом любое вхождение в интеграционный союз подразумевает передачу части госсуверенитета. В случае с ЕАЭС- это Россия. В случае с ЕС- это Брюссель. Ну и зачем нам все это надо?